هیپرپاراتیروئیدی یکی از اختلالات غدد درون ریز است که در اثر افزایش فعالیت غدد پاراتیروئید و تولید بیش از حد هورمون پاراتیروئید ایجاد می شود. غدد پاراتیروئید معمولا چهار غده کوچک هستند که در قسمت جلویی و پشتی غده تیروئید در ناحیه گردن قرار دارند. وظیفه اصلی این غدد تنظیم میزان کلسیم و فسفر خون است. هورمون پاراتیروئید یا PTH با تاثیر بر استخوان ها، کلیه ها و جذب کلسیم در دستگاه گوارش به حفظ تعادل کلسیم بدن کمک می کند.
زمانی که هورمون پاراتیروئید بیش از اندازه تولید شود، سطح کلسیم خون ممکن است افزایش پیدا کند و در طولانی مدت مشکلاتی مانند کاهش تراکم استخوان، سنگ کلیه، ضعف عضلانی و اختلالات کلیوی ایجاد شود. البته شدت علائم در افراد مختلف متفاوت است و بعضی افراد ممکن است در مراحل ابتدایی هیچ علامت مشخصی نداشته باشند. تشخیص به موقع هیپرپاراتیروئیدی می تواند از بروز عوارض جدی جلوگیری کند.
پیشنهاد مطالعه: بیماری پلی آرتریت ندوزا
هیپرپاراتیروئیدی چیست؟
هیپرپاراتیروئیدی به وضعیتی گفته می شود که در آن یک یا چند غده پاراتیروئید بیش از نیاز بدن هورمون PTH ترشح می کنند. این هورمون نقش مهمی در کنترل کلسیم خون دارد. افزایش PTH باعث می شود کلسیم بیشتری از استخوان ها وارد جریان خون شود. همچنین کلیه ها را برای حفظ کلسیم بیشتر تحریک می کند و می تواند جذب کلسیم از روده را افزایش دهد.
هیپرپاراتیروئیدی به دو نوع اصلی تقسیم می شود: هیپرپاراتیروئیدی اولیه و هیپرپاراتیروئیدی ثانویه. نوع اولیه معمولا به دلیل وجود یک توده خوش خیم در یکی از غدد پاراتیروئید یا بزرگ شدن بیش از حد این غدد ایجاد می شود. نوع ثانویه بیشتر در پاسخ به کاهش طولانی مدت کلسیم یا اختلالات مرتبط با کلیه ایجاد می شود.
انواع هیپرپاراتیروئیدی
هیپرپاراتیروئیدی اولیه
در هیپرپاراتیروئیدی اولیه، مشکل اصلی از خود غدد پاراتیروئید شروع می شود. شایع ترین علت آن آدنوم پاراتیروئید است. آدنوم معمولا یک توده خوش خیم است که باعث تولید بیش از حد PTH می شود. در برخی افراد نیز بزرگ شدن چند غده پاراتیروئید می تواند عامل بیماری باشد.
در این حالت معمولا سطح کلسیم خون افزایش پیدا می کند. میزان فسفر نیز ممکن است کاهش یابد. شدت تغییرات آزمایشگاهی به میزان فعالیت غده و شرایط عمومی فرد بستگی دارد.
هیپرپاراتیروئیدی ثانویه
هیپرپاراتیروئیدی ثانویه زمانی ایجاد می شود که بدن برای مدت طولانی با کاهش کلسیم یا اختلال در تعادل مواد معدنی مواجه باشد. بیماری مزمن کلیه یکی از مهم ترین عوامل ایجاد این نوع هیپرپاراتیروئیدی است.
کمبود ویتامین D، کاهش جذب کلسیم از روده و بعضی بیماری های گوارشی نیز می توانند در ایجاد هیپرپاراتیروئیدی ثانویه نقش داشته باشند. در این شرایط، افزایش PTH واکنشی به یک مشکل زمینه ای است و درمان باید علاوه بر کنترل هورمون، علت اصلی را نیز هدف قرار دهد.
هیپرپاراتیروئیدی ثالثیه
هیپرپاراتیروئیدی ثالثیه معمولا در افرادی دیده می شود که برای مدت طولانی دچار هیپرپاراتیروئیدی ثانویه بوده اند. غدد پاراتیروئید در این شرایط ممکن است به صورت مستقل و بیش از حد هورمون PTH تولید کنند. این وضعیت بیشتر در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه و برخی بیماران پس از درمان طولانی مدت مشکلات کلیوی مشاهده می شود.
علائم هیپرپاراتیروئیدی چیست؟
هیپرپاراتیروئیدی همیشه با علائم واضح همراه نیست. در بسیاری از افراد، بیماری هنگام انجام آزمایش خون و مشاهده افزایش کلسیم تشخیص داده می شود. با این حال، افزایش طولانی مدت کلسیم و PTH می تواند عملکرد استخوان ها، کلیه ها و عضلات را تحت تاثیر قرار دهد.
علائم احتمالی هیپرپاراتیروئیدی شامل خستگی، ضعف عضلانی، درد استخوان و مفاصل، تشنگی بیش از حد، افزایش دفعات ادرار، یبوست، تهوع، کاهش اشتها و مشکلات تمرکز است. برخی بیماران ممکن است تغییرات خلقی یا احساس ضعف عمومی نیز داشته باشند.
در مواردی که بیماری شدیدتر باشد، احتمال ایجاد سنگ کلیه و کاهش تراکم استخوان بیشتر می شود. به همین دلیل، حتی در صورت نبود علائم شدید، بررسی علت افزایش کلسیم خون اهمیت زیادی دارد.
رابطه هیپرپاراتیروئیدی با استخوان ها
یکی از مهم ترین عوارض افزایش طولانی مدت PTH، تاثیر آن بر بافت استخوانی است. هورمون پاراتیروئید برای تنظیم کلسیم، آزاد شدن کلسیم از استخوان ها را افزایش می دهد. اگر این فرایند برای مدت طولانی ادامه پیدا کند، ممکن است تراکم استخوان کاهش پیدا کند.
کاهش تراکم استخوان می تواند احتمال پوکی استخوان و شکستگی را افزایش دهد. برخی افراد نیز دردهای استخوانی یا عضلانی را تجربه می کنند. بررسی تراکم استخوان در بیماران مبتلا به هیپرپاراتیروئیدی می تواند برای ارزیابی تاثیر بیماری بر اسکلت بدن مفید باشد.
هیپرپاراتیروئیدی و سنگ کلیه
افزایش کلسیم خون می تواند مقدار کلسیم دفع شده از طریق ادرار را افزایش دهد. در بعضی افراد این وضعیت زمینه ایجاد سنگ کلیه را فراهم می کند. سنگ کلیه ممکن است با درد شدید پهلو، درد هنگام ادرار، وجود خون در ادرار یا تهوع همراه باشد.
وجود سنگ کلیه در فردی که کلسیم خون بالایی دارد، یکی از مواردی است که نیاز به بررسی دقیق غدد پاراتیروئید را بیشتر می کند.
علت های هیپرپاراتیروئیدی چیست؟
علت هیپرپاراتیروئیدی به نوع بیماری بستگی دارد. در نوع اولیه، آدنوم پاراتیروئید یکی از شایع ترین عوامل است. گاهی بزرگ شدن چند غده یا اختلالات ژنتیکی می توانند در ایجاد بیماری نقش داشته باشند.
در هیپرپاراتیروئیدی ثانویه، کمبود ویتامین D، بیماری مزمن کلیه، اختلال جذب مواد غذایی و دریافت ناکافی کلسیم از عوامل مهم هستند. بنابراین تشخیص علت افزایش PTH اهمیت زیادی دارد و صرفا پایین آوردن مقدار هورمون همیشه کافی نیست.
تشخیص هیپرپاراتیروئیدی چگونه انجام می شود؟
تشخیص معمولا با آزمایش خون شروع می شود. پزشک ممکن است میزان کلسیم، PTH، فسفر، ویتامین D و عملکرد کلیه را بررسی کند. بررسی کلسیم موجود در ادرار نیز در بعضی بیماران برای تشخیص دقیق تر انجام می شود.
اگر احتمال هیپرپاراتیروئیدی اولیه مطرح باشد، بررسی وضعیت استخوان ها نیز اهمیت دارد. سنجش تراکم استخوان می تواند میزان کاهش تراکم استخوان را مشخص کند.
تصویربرداری از گردن معمولا برای پیدا کردن غده پاراتیروئید غیرطبیعی و برنامه ریزی جراحی انجام می شود، نه برای اثبات اولیه بیماری. روش هایی مانند سونوگرافی گردن یا اسکن تخصصی پاراتیروئید ممکن است بر اساس شرایط بیمار مورد استفاده قرار گیرند.
درمان هیپرپاراتیروئیدی
درمان هیپرپاراتیروئیدی به نوع بیماری، شدت افزایش کلسیم و PTH، وضعیت کلیه ها، تراکم استخوان، وجود سنگ کلیه و شرایط عمومی بیمار بستگی دارد. بنابراین برای همه افراد یک روش درمانی یکسان وجود ندارد.
جراحی پاراتیروئید
در هیپرپاراتیروئیدی اولیه، جراحی برای برداشتن غده پاراتیروئید غیرطبیعی می تواند درمان قطعی باشد. این روش معمولا زمانی مطرح می شود که بیماری باعث افزایش قابل توجه کلسیم، سنگ کلیه، کاهش تراکم استخوان یا سایر عوارض شده باشد. در بعضی بیماران حتی با علائم محدود نیز بر اساس سن، نتایج آزمایش ها و خطر عوارض آینده، جراحی توصیه می شود.
نوع جراحی به تعداد غدد درگیر و علت بیماری بستگی دارد. هدف جراحی، شناسایی و برداشتن بافت پاراتیروئید بیش فعال و حفظ عملکرد طبیعی سایر غدد است.
درمان دارویی
در شرایطی که جراحی مناسب نباشد یا هیپرپاراتیروئیدی ناشی از بیماری زمینه ای باشد، ممکن است از دارو استفاده شود. نوع دارو بر اساس علت بیماری انتخاب می شود.
در برخی بیماران، داروهایی برای کنترل سطح کلسیم یا کاهش تاثیر افزایش PTH مورد استفاده قرار می گیرند. در بیماران مبتلا به بیماری مزمن کلیه نیز ممکن است داروهای اختصاصی برای کنترل اختلالات کلسیم، فسفر و PTH تجویز شود.
اصلاح کمبود ویتامین D
کمبود ویتامین D می تواند باعث افزایش واکنشی PTH شود. در این شرایط، اصلاح کمبود ویتامین D ممکن است به کاهش تحریک غدد پاراتیروئید کمک کند. با این حال، مصرف مکمل ویتامین D باید بر اساس آزمایش و نظر پزشک انجام شود، به ویژه در افرادی که کلسیم خون آنها بالا است.
مصرف خودسرانه دوزهای بالای ویتامین D در افراد مبتلا به اختلالات کلسیم می تواند مشکل ساز باشد.
آیا هیپرپاراتیروئیدی قابل درمان است؟
در بسیاری از موارد هیپرپاراتیروئیدی قابل کنترل و درمان است. اگر علت بیماری اولیه و یک غده پاراتیروئید غیرطبیعی باشد، جراحی می تواند مشکل اصلی را برطرف کند. در نوع ثانویه، درمان بیماری زمینه ای اهمیت بیشتری دارد.
پیگیری منظم آزمایش خون، بررسی تراکم استخوان و ارزیابی عملکرد کلیه می تواند به کنترل بیماری کمک کند. هدف درمان فقط کاهش عدد PTH نیست، بلکه باید از آسیب به استخوان ها، کلیه ها و سایر اندام ها نیز جلوگیری شود.
نقش متخصص در درمان هیپرپاراتیروئیدی
هیپرپاراتیروئیدی یک اختلال هورمونی است و تشخیص علت آن به بررسی دقیق آزمایش ها و وضعیت بیمار نیاز دارد. متخصص غدد و متابولیسم می تواند سطح کلسیم، PTH، ویتامین D، فسفر و عملکرد کلیه را در کنار علائم بیمار ارزیابی کند.
در صورت وجود بیماری های مفصلی یا استخوانی، کاهش تراکم استخوان، دردهای استخوانی یا مشکلات مرتبط با متابولیسم استخوان، ارزیابی توسط متخصص روماتولوژی نیز می تواند اهمیت داشته باشد. همکاری میان متخصصان در شرایط پیچیده می تواند به تشخیص علت دردها و انتخاب مسیر مناسب درمان کمک کند.
چه زمانی باید برای هیپرپاراتیروئیدی به پزشک مراجعه کرد؟
اگر در آزمایش خون افزایش کلسیم یا PTH مشاهده شده است، بهتر است نتیجه آزمایش توسط پزشک بررسی شود. وجود سابقه سنگ کلیه، کاهش تراکم استخوان، شکستگی بدون علت مشخص، ضعف عضلانی یا اختلالات کلیوی نیز می تواند نیاز به بررسی بیشتر را مطرح کند.
هیپرپاراتیروئیدی ممکن است برای مدت طولانی بدون علامت باقی بماند. به همین دلیل، توجه به نتایج آزمایش های روتین و پیگیری پزشکی در افراد در معرض خطر اهمیت زیادی دارد.
- ↩ کلینیک روماتولوژی دکتر سارا جعفری
- ↩ نوبت دهی و ویزیت: نوبت دهی فوق تخصص روماتولوژی
- ↩ تلفن نوبت دهی : ۰۴۱۳۳۲۷۳۲۶۳
بدون دیدگاه